Reactie van Bram Vermeulen

Oudendijk, 11 juni 2001

Geachte manifest opstellers,

Als een van de tweehonderd mensen uit alle sectoren van de samenleving kreeg ik uw manifest opgestuurd. Ziehier de gevraagde reactie.

Met veel zaken in de door u opgestelde tekst ben ik het eens en ik begrijp de reden van uw initiatief, maar u gaat slechts in op gevolgen. Uw manifest doet aan symptoom bestrijding. Om verandering te bewerkstelligen zal je de oorzaak bloot moeten leggen.

Beschaving is een gevolg van menselijk denken en handelen op basis van waarden. U noemt dat een tapijt. Een kleed. Natuurlijk is de definitie van T.S. Eliot bruikbaar. Uw vertaling van 'mind' naar 'collectief bewustzijn' is riskant. Deze term staat veel meer voor het gegeven dat iedere volgende generatie op snellere wijze zich kennis kan eigen maken dan verklaarbaar is va uit de geaccepteerde wetenschappelijke kennis. Alsof we steeds slimmer worden met hetzelfde aantal hersencellen.

In uw oorspronkelijk manifest beschrijft U beschaving als een algemeen gedachtegoed; dat we als het ware 'van nature' weten wat goed en fout is. Beschaafd of barbaars, U noemt daar nergens de waarden waaruit dat voort zou moeten komen. Welke meetlat wordt er gebruikt? Het is opvallend dat veel meetlatten dezelfde waarden kennen, maar dat ze ook dramatisch kunnen afwijken.

U heeft een oordeel goed en fout en staaft dat met een algemeen 'gevoel'. Dat algemene gevoel heeft in de geschiedenis der mensheid vele vormen gehad. Met name vele vormen van verschrikking.

Ik ga er vanuit dat u niet als kruisridders voorbij gaat aan het feit dat andere beschavingen kennelijk een ander gevoel van 'van nature' kunnen bezitten. Dat zij een ander 'goed' en een ander 'fout' kunnen hanteren. Maar het wordt er wel een klein Nederlands manifest van.

Het manifest gaat niet in op waar dat 'van nature' gevoel dan vandaan komt. Terwijl zich daar de oorzaak bevindt. De oorzaak is dat er kennelijk geluk te halen is in 'goed' gedrag. Kennelijk levert zulk soort 'goed' gedrag een vorm van geluk op.

Het is ook duidelijk dat 'slecht' gedrag geluk kan opleveren. Waarom zouden we het anders doen? Of we moesten op aarde zijn om ongelukkig te wezen. Dat is wel degelijk een periode lang een duidelijk beschaving uitgangspunt geweest, een bepalende waarde, in de Nederlandse samenleving. Eén waarop wij onze publieke zaak lang hebben ingericht. Nu roepen we dat we daarvan verlost zijn. In uw denktrant bevatte die 'schuld' gedachte wellicht meer beschaving dan de huidige marktwerking.

De Winkler Prins verwijst bij het woord 'beschaving' naar 'kultuur'. En verstaat daar dan in brede zin alle menselijke activiteiten onder. Ook daar wordt altijd doorgewerkt aan het kleed van beschaving. Beschaving is 'maakbaar' per definitie.

(Epidemische) nonchalance ten opzichte van beschaving is derhalve onmogelijk. Elke handeling, elk gedrag, elke vorm van denken, 'maakt' die beschaving. Alleen misschien niet in een patroon dat de opstellers van dit manifest voor ogen hebben. Een lelijk kleed.

Te gemakkelijk wordt in uw tekst de publieke zaak verward met beschaving. En u suggereert dat die beschaving gered moet worden. En in dit geval zelfs door een overheid. Weliswaar een anders handelende, maar desalniettemin. U wilt dat redden niet zelf doen, u wilt slechts een discussie hierover.

In feite verkoopt u zelf het begrip 'beschaving' uit, gebruikt het om een politiek doel na te streven. Soms heiligt het doel de middelen en de meeste slogans zijn bot, maar voor een stuk waarin het compromis al verweven zit?
Hier vindt begrips devaluatie voor symptoom bestrijding plaats. Een soort van vervuiling.

Een overheid dient democratisch gekozen te worden, dus kiest het volk een overheid. Volgens opstellers van het manifest gedraagt die overheid zich nu 'verkeerd'. Democratie in onze vorm houdt in dat er op je gestemd moet worden wil je besturen. En stemmen krijg je natuurlijk vooral als je aankondigt te doen wat de stemmers willen. Je houdt ze door dat ook uit te voeren. De overheid doet dus wat de kiezer wil. Toch doet ze 'verkeerd".

Zo stelt het manifest in feite dat het volk 'verkeerd' denkt. En dat is waar.

Hoezeer u het ook omkleedt, opstellers bedoelen met 'beschaving' iets anders. U bedoelt wel degelijk 'verheffing'. U bedoelt 'uitverkoop van waarden'.

Het dispuut dat u naar voren brengt, uw 'uitverkoop' is in feite niet meer dan de vraag of 'neo liberale markt werking' het volk kan verheffen. Voor het principe 'marktwerking' bestond al een woord; 'kapitalisme'. U vraagt in feite of het erkennen van gretigheid, egoïsme en hebzucht het volk verheffen kan!

Met een grote omweg en zeer voorzichtig neemt u stelling tegen kapitalisme als systeem, zonder dat ooit bij naam te noemen. (Zoals de arbeider medewerker werd, maar de verhoudingen in wezen niet veranderde, zeker niet nu er om marktwerking redenen meer gepresteerd moet worden) Bestaat hierover geen veel ouder en berucht manifest?

In uw eerder antwoord op reacties in het NRC wordt de omzichtigheid, het compromis al groter. Natuurlijk heeft u niets tegen markt werking, alleen als het de beschaving uitverkoopt. Oftewel; hebzucht mag als het anderen niet schaadt. Schaadt de heer Kluivert anderen als hij 13 miljoen per jaar vraagt? Of doet hij dat pas als ook hij ontkent doping te gebruiken? Of zou die 13 miljoen misschien beter besteedt kunnen worden?

Als verzachtende omstandigheid voert u een technocratische overheid als mede boosdoener op. Terwijl die technocratische houding door datzelfde kapitalisme veroorzaakt werd, er een logisch gevolg van was. Marktwerking vraagt om analyse van de markt.

Door deze voorzichtigheid blijft de tekst keurig binnen de Nederlandse politiek en is in feite ook niet meer dan een buitenparlementaire discussie bijdrage. Dit gesprek hoort en vindt allang in de politiek plaats. Daar hebben wij politieke partijen voor, of netwerk bedrijfsparty's.

Ik kan mij dan ook nauwelijks ontrekken aan het idee dat de tekst uit een politiek partij voort komt. In die zin is het wellicht nuttig te wijzen op de initiatieven van De Miliano. Die met veel grotere alternatieven wilde komen betreffende economie, solidariteit en aarde. En die derhalve als gevaarlijk voor de bestaande orde zo snel mogelijk het bestaan onmogelijk werd gemaakt. Macht is niets meer waard als er een alternatief ontstaat waarin het niet erkend wordt.

Uw manifest bevestigt de macht door zich er tegen af te zetten. Wie springt bevestigd de grond. Het is zaak te vliegen.

Het verdient aanbeveling om 'Het verdrag van Noordwijk' eens nader te bestuderen. Daar werden uitstekende en onderbouwde alternatieven en werkzame voorbeelden voor onze vorm van economie gegeven. Zonder dat 'neoliberale marktwerking' te hoeven noemen. Het werk van Juriaan Kamp biedt ook goede aanknopingspunten voor 'anders' denken. Buiten de politieke en met name economische orde van dit moment.

Uw manifest blijft nadrukkelijk bínnen de bestaande politieke orde. De NRC lijkt mij ook niet de geijkte weg om dit dispuut onder het volk te brengen. Het volk dat zijn 'verkeerde' beschaving maakt leest andere bladen.

Het probleem van verheffers van de beschaving is altijd dat degene die zij wil verheffen ze niet verstaat. Daar zijn wonderen voor nodig. Het wonder is tegenwoordig de postcode loterij winnen.

Bovendien lijkt het niet handig vanaf de eretribune of skybox te roepen dat de supporters zich verkeerd gedragen. Misschien is het verstandiger eerst zelf op te houden supporter te zijn, betrokkenheid vereist verantwoordelijkheid van eigen daden. Of om supporter tussen de supporters zijn, zonder tweedeling. Geen kaartje 'regelen', maar gewoon kopen aan de kassa.

Misschien is het omarmen van voetbal (en gelijksoortige volksuitingen die gestuurd worden door geld) wel niet mogelijk zonder zelf deel te zijn van het uithollings proces. (Ik weet uit ervaring wat het losmaakt om voetbal te veroordelen).

In uw algemeen antwoord op mijn brief, stelt u dat mensen die geld verdienen of verdiend hebben wel degelijk een mening mogen hebben over de samenleving. Natuurlijk, iedereen mag een mening hebben over de samenleving. Maar als hij hem wil verheffen ligt dat anders. Dan gaat het er niet om of hij veel of weinig geld verdiend, maar waaraan, op welke wijze en met name ook waaraan hij het uitgeeft. Er staan veel huizen in het buitenland van mensen die menen hoe het in Nederland beter moet. Het lijkt er wel op dat zulks vanuit het buitenland beter gaat. Het zou kunnen, afstand schept ruimte.

Is de nieuwe politiek die van het zakenleven? Kan de beschaving gered worden op party's en exclusieve feestjes? Kunnen op die plaatsen bestuurders zichzelf verrijkende topmanagers corrigeren door met ze aan de hoofdtafel te gaan zitten? Heeft het zin voor mij om ze toe te zingen? Of wordt ik door mijn verschijnen en het er aan verdienen automatisch deel van dat 'netwerk' van hebzucht?

Opstellers doen voorkomen alsof ze ons niet zelf willen verheffen. U wilt alleen de discussie aanzwengelen. Een drogreden, wie een discussie aan wil zwengelen vanuit een duidelijk standpunt is de pleitbezorger van dat standpunt. Hier wordt geoordeeld en waarom niet?

Een uitgesproken mening hebben is niet van gevaar vrij, maar u vermijdt dat risico. Het enige dat u ter discussie stelt is de wijze van verheffen; het feit dat marktwerking, lees kapitalisme, dat zou kunnen veroorzaken wordt door u betwijfeld. Het systeem zelf mag blijven.

Maar wat deed de mens voor marktwerking keizen? Kapitalisme is het symptoom. Waar ligt de oorzaak? Hoe bestrijdt je hebzucht, gretigheid, gulzigheid, ongeremdheid?

Dat de overheid niet de ideale uitvoerder was al duidelijk. Die werken dan wel niet met kijkcijfers, daar zijn het machtscijfers. Bovendien definiëren die economie hetzelfde als de marktwerkers. Als eeuwige groei.

Wie de wereld blijft definiëren met termen uit het verleden zal altijd op oplossingen uit het verleden stuiten. De kunst is buiten de betreden paden te gaan. Dit manifest is alleen maar een inslijten van een bekende pad. Het is niet meer dan de verwachte politieke reactie op te grote hebzucht. Niet eens de veroordeling van hebzucht als systeem.

Wie de beschaving wil veranderen (terughalen?) zal zelf met andere waarden daarvoor moeten aankomen. Het opsommen hoe fout het nu wel gaat is onvoldoende. Niet het kapitalisme is fout, maar het gedachtegoed dat tot kapitalisme leidde. Gretigheid, hebzucht. Een oude hoofdzonde. Kennelijk was deze discussie al lang voor onze beschaving gaande. Niet voor niets verbieden alle religies ter wereld het heffen van rente en de loterij.

Stel dat het manifest het lef had gehad het gebruikelijke denken, dat grond vindt in doelbewust vervormen van religieuze leren, in menselijk ingrijpen in oudere inzichten, (meestal om macht, dat is nog directer dan geld), aan de kaak te stellen,

stel dat het had durven uitgaan van menselijk geluk dat niet gedefinieerd wordt in termen van arbeid en recht daarop, maar bijvoorbeeld in termen van vrije wil en vreugde,

stel dat het had aangedurfd de jarenlange ironie, het cynisme, dat literatuur, theater, beeldende kust in mindere mate, maar journalistiek in grotere mate kenmerkt, tenminste te signaleren, (en de onverschilligheid bij mensen die dat veroorzaakt),

stel dat het was ingegaan op de (kijk-, lees-, kortom geldcijfer) journalistiek die elke alternatieve uiting, hoe ouderwets wetenschappelijk opgezet dan ook, die niet in het normale, dus veilige wereldbeeld past ontkent, ontzenuwt of belachelijk maakt, (hetgeen de moderne wetenschap automatisch in een isolement duwt waardoor de samenleving elk contact met die wereld dreigt te verliezen en we tegen van alles te hoop lopen zonder enige kennis van zaken),

stel dat het had durven stellen dat democratie in onze uitvoering verandering eerder in de weg staat dan helpt, dat andere manieren van besturen en verantwoordelijkheid tenminste onderzocht moeten kunnen worden,

stel dat het had genoemd dat er andere economische manieren zijn om onze samenleving in te richten, dat eeuwige groei, rente achterhaalde en vernietigende principes zijn, (hoe voorlopig hopeloos een dergelijke stellingname ook lijkt),

stel dat deze zaken aan de orde waren gesteld, dan had ik het manifest graag ondertekenen. Nu zie ik daar van af.

Groet,

Bram Vermeulen